Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından, çalışma gücü kaybı tespit edilen sigortalılar için bağlanan emeklilik aylıklarının hesaplanmasında mevzuata aykırı bir uygulama olduğu iddia ediliyor. Bu durum, pek çok hak sahibinin alması gereken aylıktan daha az ödeme almasına yol açabiliyor ve mağduriyetlere neden olabiliyor.
Çalışma Gücü Kaybına Dayalı Emeklilik Şartları
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “yaşlılık sigortasından sağlanan haklar ve yararlanma şartları” başlıklı 28. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, belirli oranda çalışma gücü kaybı yaşayan sigortalılara yaş şartı aranmaksızın yaşlılık aylığı bağlanabilmektedir. Bu maddeye göre, hastane sağlık kurullarının düzenlediği raporlar SGK sağlık kurulunca incelendikten sonra aşağıdaki çalışma gücü kaybı oranlarına sahip sigortalılar için belirli koşullar altında aylık bağlanır:
- yüzde 50 ila yüzde 59 arasında olduğu anlaşılan sigortalılara, en az 16 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4320 gün,
- yüzde 40 ila yüzde 49 arasında olduğu anlaşılan sigortalılara, en az 18 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4680 gün,
koşullarıyla yaş şartı aranmaksızın yaşlılık aylığı bağlanmaktadır.
SGK Sağlık Kurullarının Değerlendirmesi ve Oran Bildirimi
SGK sağlık kurulları, çalışma gücü kaybı oranlarını Maluliyet ve Çalışma Gücü Kaybı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği doğrultusunda saptamaktadır. Yönetmeliğe göre çalışma gücü kaybı seviyeleri şu şekilde sınıflandırılır:
- yüzde 60’ının kaybedilmesi – ağır düzeyde çalışma gücü kaybı,
- yüzde 50-59 arasında kaybedilmesi- orta düzeyde çalışma gücü kaybı,
- yüzde 40-49 arasında kaybedilmesi – hafif düzeyde çalışma gücü kaybı,
şeklinde değerlendirilmektedir. Ancak, aylık bağlayacak birimlere karar gönderilirken, sağlık kurulları çalışma gücü kaybına ilişkin kesin oranı belirtmek yerine yalnızca “ağır”, “orta” veya “hafif” düzeyde çalışma gücü kaybı ifadelerini kullanmaktadır.
Aylık Bağlama Oranı (ABO) Hesaplamasının Yasal Çerçevesi
Her ne kadar uygulama bu şekilde yürütülse de, söz konusu madde çerçevesinde aylığa hak kazanan sigortalıların yaşlılık aylığına esas teşkil edecek aylık bağlama oranının (ABO) hesaplanması, aynı kanunun 29. maddesinin üçüncü fıkrasında detaylıca açıklanmıştır. Fıkrada aynen şu ifadeler yer almaktadır: “… prim ödeme gün sayısı 9000 günden az olanlar için çalışma gücü kayıp oranının 9000 gün prim ödeme gün sayısı ile çarpımı sonucu bulunan rakamın yüzde 60’a bölünmesi suretiyle hesaplanan gün sayısına göre, yüzde 50’yi geçmemek üzere üçüncü fıkra uyarınca tespit edilen orandır. Prim ödeme gün sayısı 9000 günden fazla olanlar için ise toplam prim ödeme gün sayısına göre aylık bağlama oranı belirlenir. Ancak, 4’üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için bu fıkrada geçen 9000 prim gün sayısı 7200 gün, yüzde 50 oranı da yüzde 40 olarak uygulanır”. Bu düzenleme ile, prim gün sayıları daha az olan bu sigortalıların aylık bağlama oranlarının düşmesini engellemek amacıyla, çalışma gücü kayıp oranları göz önüne alınarak ABO hesabına esas teşkil edecek gün tespiti özel bir yöntemle yeniden yapılmaktadır.
Mevcut Uygulamadaki Sorun ve Yanlış Hesaplama
Söz konusu durumu somut bir örnekle açıklayacak olursak; çalışma gücü kaybı yüzde 47 olan bir sigortalının mevcut prim gün sayısı 4700 gündür. Normal şartlar altında 4700 gün için ABO hesabı, her 360 gün için yüzde 2 oranı verilerek 4700/360=13.06×2= yüzde 26.12 olarak bulunur. Ancak, bu sigortalının ABO hesabına esas alınacak gün sayısı kanunun 29. maddesine göre hesaplandığında; yüzde 47×7200 / yüzde 60=5640 gün olarak tespit edilmektedir. Yani, 4700 günü olan bir sigortalıya sanki 5640 günü varmış gibi aylık bağlama oranı hesaplanmakta ve ABO, 5640/360=15.67×2=31.34 olarak belirlenmektedir. Kanun koyucu bu yöntemle, sigortalıların sağlık durumlarını dikkate alarak yaş koşulu aramadan daha avantajlı aylık bağlanmasına olanak sağlamış, aynı zamanda bağlanacak aylığın belirli bir seviyenin altına düşmesini engellemeyi hedeflemiştir.
Ancak, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından yürütülen mevcut uygulama bu yasal çerçeveden farklılık göstermektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi, SGK sağlık kurulu, aylık bağlama birimlerine sigortalıların çalışma gücü kayıp oranını sayısal olarak bildirmemektedir. Örnekteki, gerçekte yüzde 47 çalışma gücü kaybı olan sigortalının durumu, aylık bağlayan birime yalnızca “hafif düzeyde çalışma gücü kaybı” olarak iletilmektedir. Bu durumda, net oran bilgisi olmadığı için SGK, kendi geliştirdiği bir yöntemle! Kanunun 29. maddesinde belirtilen ABO’ye esas gün sayısı tespitini yaparken “hafif düzeyde çalışma gücü kaybı” olanlar için oranı yüzde 45, “orta düzeyde çalışma gücü kaybı” olanlar için ise yüzde 55 olarak kabul etmektedir. Örneğimize dönecek olursak, gerçek çalışma gücü kaybı oranı yüzde 47 iken, bu sigortalının gün sayısı hesaplanırken kayıp oranı yüzde 45 olarak baz alınmakta ve ABO’ye esas gün sayısı yüzde 45×7200/yüzde 60=5400 olarak belirlenmektedir. Bu hesaplamaya göre ABO, 5400/360=15×2=yüzde 30 olarak çıkmaktadır.
Yanlış Uygulamanın Sonuçları ve Çözüm Önerisi
Yasalara göre yüzde 31.34 olması gereken ABO, bu hatalı uygulama nedeniyle yüzde 30 olarak tatbik edilmekte ve sigortalıya hak ettiğinden daha düşük bir aylık bağlanmaktadır. Bu tür bir uygulama, çalışma gücü kayıp oranı yüzde 40 ila 44 ve yüzde 50 ila 54 arasında olanlar için Kurumun zararına yol açarken, yüzde 46 ila 49 ve yüzde 56 ila 59 arasında olanlar için ise doğrudan sigortalının mağduriyetine neden olmaktadır. Bu nedenle, yasalara uygun bir Aylık Bağlama Oranı (ABO) hesaplamasının temini için acilen yasal bir düzenleme yapılması büyük önem arz etmektedir.
Sorularınız ve detaylı bilgi için [email protected] adresine elektronik posta gönderebilirsiniz.
