Türkiye ekonomisinin bağımlılıktan kurtulmasının, borçlanmayı, faiz ödemeyi ve cari açığı geride bırakmasının bilim ve yenilikçilik (inovasyon) olmadan imkansız olduğu, geniş bir fikir birliğiyle kabul gören bir gerçektir. Bu konuda yıllardır Herkese Bilim Teknoloji dergisinin bilim ve teknoloji politikaları köşesinde yazılar kaleme alan teknoloji danışmanı Müfit Akyos, geçtiğimiz ay açıklanan CHP’nin yeni çalışma kurulları üzerine önemli değerlendirmelerini kaleme aldı. Yazar olarak ben de kendisine yönelttiğim soruların yanıtlarını bugünkü yazımda paylaşıyorum. Toplumun aşırı politikleşmiş kesiminin ilgisini çekip çekmeyeceğini veya ufuk açıp açmayacağını bilmesem de, 30 yıl boyunca Cumhuriyet Bilim Teknoloji ve ardından 10 yıldır Herkese Bilim Teknoloji dergisi aracılığıyla Türkiye’nin bilim teknoloji okuryazarlığına katkı sunma misyonumuzu sürdürüyoruz.
CHP’nin Politika Kurullarında Bilim ve Yenilik Nerede?
Müfit Akyos’un notunda belirttiği üzere, CHP’nin sanayi ve teknoloji politikaları kurulu, dokuz kişilik bir yapıya sahip. Başkanlığını iktisatçı Prof. Yalçın Karatepe’nin üstlendiği kurulda, iki iktisatçı, iki işletmeci, birer bilgisayarcı, inşaat, makine ve elektronik mühendisi, bir tekstilci ve bir işadamı yer alıyor. Ancak Akyos, bu listede “bilim ve yenilik” alanından doğrudan uzmanlaşmış bir ismin bulunmadığına dikkat çekerek, “Hayırlı olsun,” yorumunu ekliyor.
Yazarın Sorusu: Kalkınma İçin Bilim ve Yenilik Programı Nasıl Olmalı?
Müfit Bey’e yönelttiğim soruda, CHP’nin bilim, yenilik ve Ar-Ge konularında nasıl bir programa sahip olması gerektiğini irdeledim. Bilim ve yeniliğin, bir kalkınma programının etkili bir dönüştürücüsü olması için hangi adımların atılması gerektiğini sordum. Bu konunun CHP için de zorlu bir mesele olduğunun farkında olduğumu belirterek, hem ülkenin hem de CHP’nin geleceği için uzun vadeli programların yanı sıra, hemen başlanabilecek somut adımların tanımlanmasına yardımcı olup olamayacağımızı düşündüm. Çin’in başarı öyküsünü örnek gösterdim: “Çin müthiş bir ihracat gelirine sahip. 30-40 yıldır hedefe yöneldiler. 400 binden fazla öğrenci ABD’de bilim ve mühendislik alanlarında okudu, geri döndü. Buna paralel, hepsinin çalışabilecekleri ve üretebilecekleri şirketler, üniversiteler, laboratuvarlar kuruldu. Bugün Çin dünyanın en çok patent üreten ülkesi, kaliteli bilimsel araştırmalarda ABD’nin önüne geçti, sanayisi son teknolojiler üzerinde yapılandı. Biz nasıl nereden başlarız?”
Müfit Akyos’tan Durum Tespiti ve Öneriler
Müfit Bey, bu sorularıma öncelikle kısa bir durum tespitiyle yanıt verdi.
Türkiye’nin Yönetim Yapısına Kısa Bakış
“Adeta yönetememek üzerine kurulmuş bir yönetim yapısının, hemen bütün kurumları ortadan kaldırıp işlemez duruma getirdiği bir durumla karşı karşıyayız. Devletin kurumlarını işletecek olan kuralları belirleyecek TBMM yok hükmünde. Herhangi bir öneriyi yaşama geçirecek bir kurum yok adeta. Şunu duymayı istiyorum, ‘İki yıl içinde devlet ve kamu yapısı yeniden inşa edilerek parlamenter sisteme geçilecek.’ Ne önerilecekse bunun üzerine inşa edilebilir.” Müfit Bey, parlamentoda çoğunluk sağlanması veya güçlü bir koalisyon kurulması olasılığının ne kadar yüksek olduğunu sorgulayarak, asıl duymak istediğimiz yanıtları detaylandırdı.
Bilim, Teknoloji ve Yenilik İçin Acil Adımlar
Akyos, Türkiye’nin geleceği ve bilim-teknoloji-yenilik (BTY) odaklı kalkınma için şu maddeleri sıraladı:
* Hızla kapsamlı bir durum tespiti yapılmalı, ülkedeki “tahribatın boyutları” eksiksiz belirlenmeli.
* Pazar şansı yüksek sanayi ürünleri üretenler, özel teşviklerle desteklenerek kaynak yaratma ve istihdam önceliklendirilmeli; ihracat ürün yelpazesi genişletilmeli.
* Hazırlıklarına şimdiden başlanabilecek kapsamlı bir bilim-teknoloji-yenilik (BTY) politika belgesi ve ulusal yenilik sistemini oluşturacak kurumlar inşa edilmeli, bunların işleyişi tanımlanmalı.
* Etki alanı (diğer sektörlerle girdi-çıktı ilişkileri, işlendirme kapasitesi, yetkinlik geliştirme potansiyeli vb.) büyük sektör ve ürünlere yönelik yatırımlar planlanmalı.
* Başta üniversiteler olmak üzere ülkenin tüm entelektüel birikiminde güven tesis edilerek yaratıcılıklarını harekete geçirecek özendirici önlemler uygulamaya konulmalı.
* “Proje” bazlı, parlak ancak bütüncül olmayan uygulamalardan kaçınılmalı, tanımlı bir planlama dahilinde sıralı yatırımlar gerçekleştirilmeli.
* Kalkınma ajansları (hazırlıkları şimdiden yapılmalı), planlama ve kalkınma birimleriyle birlikte yeniden yapılandırılarak hızla faaliyete geçirilmeli.
* Teknoparklar ve sanayi Ar-Ge birimleri somut ölçütlerle gözden geçirilerek, yenilikçi firmalar ve ürünler belirlenmeli ve özel desteklerle ihracata yönlendirilmeli.
* Çin’in başarısının arkasındaki doktoralı sayısını hızla artırması, serbest ticaret bölgeleri ve kümelenmeler oluşturması ile siyasi yapısının önemli rol oynadığı göz önünde bulundurularak, bunun Türkiye ölçeğinde uygulanabilirliği üzerine şimdiden bir model geliştirme çalışması başlatılabilir.
* Kapasitesi hala mevcut olan üniversitelere güven ve heyecan aşılanması, orta vadede etkilerini gösterecektir.
Parti İçi Hava ve Geleceğe Yönelik Endişeler
Müfit Akyos, Ankara’daki mevcut atmosferi şu sözlerle özetledi: “İktidar garanti, kariyerimizi belirleyelim.” Dışarıdan hiçbir uzman veya birikimi olan kişinin yaklaştırılmadığını, önerilere kapalı bir yapının hüküm sürdüğünü belirtti. Kalkınma gibi kritik konuların genel sekreterin dış dünyaya kapalı ofisinde ele alındığını, BTY’nin başında ise bir iktisatçının bulunduğunu ifade etti. Akyos, şu anki ortamda, ilgilendiğim konularda akıl yürütmenin veya olası çözüm önerileri sunmanın muhatabının kim olduğunu bilmediğini ekledi. Maliye ve ekonomi boyutlarına aklının ermediğini vurgulayan Akyos, 25 yıldır bilinçli olarak kuralsızlığın cazip tadıyla yönetilen bir ülkede, kural koymanın ve ülkedeki en üst yüzde 10’luk kesimin direncine karşı mücadelenin çok güç olduğunu belirtti ve şimdilik bu kadarla yetineceğini ifade etti.
