Türk Eğitim Derneği (TEDMEM) çatısı altındaki düşünce kuruluşunun yayımladığı “2025 Eğitim Değerlendirme Raporu”, Türkiye eğitim sisteminde kritik bir eşiğe işaret ediyor: ortaokuldan liseye geçişin ilk yılı olan 9. sınıf. Rapor, öğrencilerin önemli bir kesiminin eğitimle olan bağını bu aşamada yitirmeye başladığını ve sistemden uzaklaştığını çarpıcı verilerle gözler önüne seriyor.
9. Sınıf: Eğitime Kopuşun Kritik Eşiği
2024–2025 eğitim-öğretim yılında 9. sınıflarda yaşanan sınıf tekrarı oranları, durumun ciddiyetini gözler önüne seriyor: genel liselerde bu oran yüzde 18.5 iken, mesleki ve teknik liselerde yüzde 28.5’e, imam hatip liselerinde ise yüzde 30’a ulaştı. Rapor, ayrıca 9. sınıfta açıköğretime yönelen öğrenci sayısının sadece bir yıl içinde yaklaşık üç kat artmasına dikkat çekerek, ortaöğretime geçiş sürecinde öğrencilerin akademik ve sosyal adaptasyonunu destekleyecek güçlü politikaların geliştirilmesi gerektiğini vurguluyor.
Eğitim Sisteminde Öne Çıkan Genel Tespitler
Türkiye’de eğitim sisteminde son bir yıl içinde belirginleşen gelişmeleri veri tabanlı ve çözüm odaklı bir perspektifle değerlendirmeyi amaçlayan raporda yer alan bazı temel saptamalar şu şekilde:
Nüfus Azalıyor, Eğitim Planlaması Yeniden Şekillenmeli
Raporda, “Nüfus azalıyor, Türkiye yaşlanıyor: Eğitimde yeni planlama gerekiyor” tespiti öne çıkıyor. 2030 yılında ilkokula başlayacak öğrenci sayısının mevcut durumdan yüzde 21 daha düşük olacağı öngörülüyor. Bu demografik tablo; eğitim bütçesinin dağılımından derslik kapasitesi düzenlemesine, öğretmen kadrosu planlamasından yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesine kadar tüm yapının yeniden ele alınmasını zorunlu kılıyor.
Eğitim Bütçesi ve Niteliğe Yansımaları
Eğitim bütçesi nominal olarak artış gösterse de, bu artışın eğitimin niteliğini güçlendirmek için yetersiz olduğu belirtiliyor. 2025 yılı eğitim bütçesi, bir önceki yıla kıyasla yüzde 35 artarak 2 trilyon 186 milyar TL’ye ulaşmış durumda. Ancak rapor, bu artışın reel anlamda eğitimin niteliğini güçlendirecek bir mali kapasite sunmadığını ifade ediyor. Yüksek enflasyonist ortamda, bu bütçe artışının büyük ölçüde mevcut harcama düzeyini korumaya yönelik kaldığı, kaynakların doğrudan eğitimin kalitesini artıracak alanlara yönlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Kronik Sınav Döngüsü ve Yükseköğretime Geçiş
2025 Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) verilerinin, yükseköğretime geçişte tekrarlayan bir sınav döngüsünün kronikleştiğini gösterdiği raporda özellikle vurgulanıyor. “Bir yükseköğretim programına yerleşenlerin yalnızca yüzde 30.12’si lise son sınıf öğrencilerinden oluşuyor. Başka bir ifadeyle yerleşen her 10 adaydan 7’si sınava tekrar giriyor” denilen raporda, lise son sınıf düzeyindeki 812 bin adayın yüzde 48.57’sinin tercih yaptığı, ancak sadece yüzde 16.46’sının dört yıllık lisans programlarına yerleşebildiği bilgisi paylaşılıyor.
Üniversite Eğitimi ve İşgücü Piyasası
Raporda, üniversiteye olan talebin azaldığı ve yükseköğretimin toplumsal işlevinin sorgulanmaya başlandığı da belirtiliyor. 25-34 yaş grubundaki işsizlerin yaklaşık yüzde 49.2’sinin yükseköğretim mezunu olması, üniversite eğitiminin ekonomik getirisine yönelik algının önemli ölçüde değiştiğine işaret ediyor.
Belirsiz Gelecek ve Eğitimin Dönüşüm İhtiyacı
Eğitim sistemlerinin, demografik değişim, dijital dönüşüm, yapay zekâ, iklim krizi ve hızla değişen işgücü piyasalarının etkisiyle tarihin en hızlı dönüşüm dönemlerinden birini yaşadığına dikkat çekilen raporda, bu konuda şu görüşlere yer veriliyor:
“Bu çok boyutlu değişim, eğitim politikalarının yalnızca bugünün ihtiyaçlarına cevap vermesini değil, aynı zamanda henüz tam olarak tanımlanamayan bir geleceğe hazırlık yapmasını zorunlu kılıyor. Teknolojik dönüşümün hızı bu gerekliliği daha da belirgin hale getiriyor. Bugün her iki yılda bir insanlık tarihinin tamamında üretilenden daha fazla veri üretiliyor. Eğitim sistemlerini dönüştüren tek unsur teknoloji değil. Pek çok ülkede doğurganlık oranlarının düşmesi eğitim çağındaki nüfusun yapısını değiştirirken, bazı bölgelerde öğrenci sayılarının azalması okulların ve eğitim altyapısının yeniden planlanmasını gerektiriyor. Demografik dönüşüm eğitim sistemlerinin ölçeğini ve kaynak kullanımını doğrudan etkiliyor.”
Devamsızlık, Sınıf Tekrarı ve Ortaöğretimdeki Başlıca Sorunlar
TEDMEM raporunda ortaöğretim düzeyinde öne çıkan başlıca sorun alanları şu şekilde sıralanıyor:
- Üniversite kapısındaki yığılma
- Liselerin gençleri hayata hazırlama işlevinin zayıflaması
- Giderek artan devamsızlık oranları, sınıf tekrarı durumları ve açıköğretime doğru yönelimin belirginleşmesi
- Sınav odaklı eğitim yapısının, öğrenme süreçlerinin önüne geçerek onu gölgelemesi
