Küresel güç dengelerini yakından ilgilendiren doğalgaz mücadelesi, son dönemde yaşanan çatışmaların ardındaki temel faktörlerden biri olmaya devam ediyor. Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) silah sanayisi, savaşlar ve gerginlikler sürdükçe ihracatını artırırken, bu durum aynı zamanda ülkeye yönelik “stratejik bağımlılığı” da derinleştiriyor. Enerji kaynakları üzerindeki bu benzer bağımlılık ilişkisi, özellikle doğalgaz piyasasında kendini belirgin bir şekilde gösteriyor.
Rusya-Ukrayna Savaşı ve Avrupa’nın Gaz Yolu
Rusya-Ukrayna ihtilafının başlıca tetikleyicilerinden biri, Avrupa ülkelerinin Rusya’nın doğal gazına olan bağımlılığıydı. ABD Başkanı Biden bu duruma net bir şekilde karşı duruyor ve Rus doğalgazını Avrupa kıtasına ulaştıran “Kuzey Akım” boru hatlarına itirazlarını dile getiriyordu.
Bu durumun bir yansıması olarak, Şubat 2022’de, Rusya-Ukrayna savaşının başlamasından kısa bir zaman sonra, “Kuzey Akım” boru hatlarında oldukça şüpheli (!) bir patlama meydana geldi ve doğalgaz akışı tamamen durdu. Bu gelişmeyi takiben, Ukrayna, kendi sınırları içinden geçen Rusya’ya ait boru hattının beş yıllık kontrat süresi sona erdiğinde yenileme yoluna gitmedi ve böylece 1 Ocak 2025 tarihi itibarıyla Rusya’nın bu hat üzerinden sağladığı doğal gaz akışı da sona erdi.
Tüm bu kesintilerin ardından, geriye sadece “Türk Akım” boru hattı faaliyette kaldı. Rus gazı, Türk Akım aracılığıyla Doğu ve Orta Avrupa ülkelerine sınırlı miktarda ulaştırılmaya devam ediyordu. Aynı dönemde, devam eden çatışmalar yüzünden Batı Avrupa ülkeleri, Rus gazına alternatif olarak ABD ve Katar menşeli sıvılaştırılmış doğalgazı (LNG) ithal etmeye yöneldi.
İran Çatışması ve Katar’ın Durumu
ABD/İsrail-İran arasındaki çatışma 28’inci gününe ulaştı. Yakın zamanda İsrail, iddialara göre ABD’nin bilgisi dışında hareket ederek, İran’ın Güney Pars doğalgaz tesisini hedef aldı. Güney Pars bölgesi, dünya genelindeki en büyük doğalgaz yataklarından biri olarak kabul ediliyor ve bu tesisin vurulmasıyla birlikte küresel doğalgaz arzında bir azalma yaşanacağı ve bunun da fiyatları yukarı çekeceği öngörülüyor.
Nitekim Güney Pars doğalgaz sahasının vurulmasının ardından, İran’ın aynı rezervi paylaşan Katar’ın doğalgaz tesislerine misillemede bulunacağı tahmin edilmekteydi ve beklendiği üzere İran, Katar’ın gaz tesisini hedef aldı. Bu gelişmelerle birlikte, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla zaten yükselişe geçen doğalgaz fiyatları daha da tırmanışa geçti. Ancak bu durumun daha kritik sonucu, çatışmanın etkisiyle Katar’ın “güvenilir bir tedarikçi” konumunu yitirmesi oldu.
ABD’nin Stratejik Hamleleri ve Küresel Tedarik Zinciri
ABD, Ukrayna’daki savaş sayesinde Rusya’dan yapılan doğalgaz tedarikini önemli ölçüde düşürmeyi başarmıştı. Şimdi ise İran’daki çatışmalarla Katar’ı da belli bir ölçüde devreden çıkararak, küresel çapta tek ve güvenilir (stratejik) bir doğalgaz tedarikçisi olma yolunda önemli bir avantaj elde etti.
Ancak bu gelişmeler sadece bunlarla sınırlı kalmadı. Geçtiğimiz hafta yaşanan yeni bir olayda, (kim tarafından teşvik edildiği belirsiz olsa da) Ukrayna, “Türk Akım” doğalgaz boru hattına farklı bölgelerde geniş çaplı saldırılar gerçekleştirdi. Bu durumla birlikte Rusya’nın Avrupa’ya kalan son doğalgaz tedarik kanalı da hedef alınmış oldu. Böylece Katar’ın ardından Rusya da enerji tedarik oyununun dışına itilmiş oldu.
Yeni Bağımlılık Dinamikleri ve Ekonomik Yansımalar
Ortaya çıkan bu genel durum karşısında, Avrupa ülkeleri (ve kuşkusuz Türkiye de), doğal gaz arzı konusunda, daha yüksek bedeller ödeme pahasına ABD’ye bağımlı bir konuma sürükleniyorlar. Avrupa Birliği’nin (AB) ABD’den sağladığı sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) miktarı, 2021 yılında 21 milyar metreküp (bmc) iken, bu rakam 2025’te dört katlık bir artışla 81 bmc seviyesine yükseldi. Bu veri, 2025 yılında AB ülkelerinin LNG ithalatının yüzde 57’sini ABD’den temin ettiğini açıkça gösteriyor.
Avrupa Birliği’ne Yönelik Doğalgaz Tehdidi
Geçtiğimiz günlerde, ABD’nin AB Büyükelçisi A. Puzder, geçen yıl temmuz ayında dönemin ABD Başkanı Trump ile AB Komisyonu Başkanı Leyen arasında varılan anlaşmanın daha fazla erteleme veya değişiklik olmaksızın derhal uygulanması gerektiğini belirtti. Aksi takdirde İran savaşının etkisiyle fiyatların nereye varacağının tahmin edilemeyeceğini ifade ederek AB’yi adeta uyardı. Bu mutabakat, çeşitli gümrük vergisi kısıtlamalarıyla beraber, AB’nin 2028 yılına kadar ABD’den yaklaşık 750 milyar dolar tutarında petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) satın almasını öngörmektedir.
Böylece AB ülkeleri (ve belirli ölçüde Türkiye), Rus gazına olan bağımlılıktan kurtulmaya çalışırken, kendilerini yüksek risk içeren yeni bir jeopolitik bağımlılık sarmalının içinde buluyorlar. Meydana gelen jeopolitik gerilimler ve çatışmalar sonucunda, LNG ve doğalgaz arzı azalırken, fiyatlar yükseliş gösteriyor ve piyasanın yönü değişiyor.
Altyapı tesisleri saldırıya uğrayarak zarar gören Rusya ve Katar, bu süreçte güvenilirliğini yitirip riskli tedarikçiler haline gelirken, ABD ise küresel çapta tek ve güvenilir “stratejik” tedarikçi olma hedefine doğru emin adımlarla ilerliyor. Bu gelinen noktada, Ukrayna savaşı öncesinde Avrupa’nın Rusya’ya yönelik doğalgaz bağımlılığı, yerini bu kez ABD’ye olan bir bağımlılığa bırakmaya başladı. Bu durumun bir sonucu olarak, yükselen doğalgaz fiyatları Avrupa ve Türkiye’deki sanayi ve ısınma giderlerini artırarak ekonomileri olumsuz yönde etkiliyor.
Bazı yorumcular, bu mevcut durumu, ABD’nin İran çatışmasında kendisine destek vermeyen Avrupa ve Türkiye’yi, artan enerji tedarik maliyetleri ve oluşturulan bu bağımlılık üzerinden bir tür cezalandırma mekanizması olarak değerlendirdiğini savunuyor. Görüldüğü üzere, savaşlar sadece füzelerle icra edilmiyor…
DR. FİKRET BAYIR
ZAFER PARTİSİ GENEL BAŞKAN YARDIMCISI
